“Gdy wrzesień z pogodą zaczyna, zwykle przez miesiąc pogoda trzyma”
To przysłowie daje nam nadzieję, iż po gorącym lecie, sierpniowym zaćmieniu Słońca i Księżyca, czekać nas będzie czas stabilnej i prawdziwie jesiennej pogody. Wrzesień, poza wydarzeniami historycznymi, związany jest z powrotem dzieci i młodzieży do szkół, zaś na niebie, to przede wszystkim okres równowagi między długością dnia i nocy. Te ostatnie, są już coraz dłuższe i często bezchmurne, sprzyjając obserwacjom astronomicznym. Parę ciekawych zjawisk będziemy mogli zaobserwować na wrześniowym niebie, a wszystko zależeć będzie od naszych możliwości obserwacyjnych. Postarajmy się w tym celu wykorzystać czas, z dala od miejskich świateł, aby chociaż przez chwilę spojrzeć w rozgwieżdżone niebo, by podziwiać nawet gołym okiem Drogę Mleczną, rozciągającą się przez cały nieboskłon, od północnego do południowego horyzontu.
Korzystaliśmy, na ile to było tylko możliwe, z uroków tegorocznego lata, a tymczasem – ani nie spostrzegliśmy się kiedy – Słońce w swej wędrówce po Ekliptyce systematycznie podążało ku równikowi niebieskiemu, przez co jego deklinacja – czyli wysokość nad równikiem – malała, a w związku z tym, dni stawały się nieubłaganie coraz to krótsze. W tym roku w nocy, 23 września o godz. 02.06, Słońce znajdzie się na równiku niebieskim – wejdzie w znak Wagi – po czym “przejdzie” z półkuli północnej nieba na południową, tym samym rozpocznie się u nas astronomiczna Jesień.
Niezależnie od tego faktu, w Krakowie w dniu 1 września, Słońce wschodzi o godz. 5.55 a zachodzi o godz. 19.23, natomiast 30 września, wschodzi o godz. 6.39 a zachodzi o 18.20, zatem w ciągu tego miesiąca ubędzie nam dnia w Małopolsce o 107 minut! Skutkiem istnienia zjawiska refrakcji w atmosferze ziemskiej – wszystkie obiekty na niebie widzimy nieco wyżej niż są one w rzeczywistości, zatem faktyczne zrównanie długości dnia z nocą będzie dopiero w piątek 25 września.
Jeśli chodzi o stan aktywności magnetycznej naszej gwiazdy, to podobnie jak to było w wakacje, należy się spodziewać średniej ilości plam, pochodni, czy protuberancji, na tarczy naszej gwiazdy. Słońce bowiem znajduje się w stanie słabnącej działalności, związanej z jego XXV cyklem jedenastoletniej aktywności. Pamiętajmy przy tym, że obserwacje plam i różnych zjawisk z nimi związanych, podobnie jak przy jego zaćmieniu, prowadzimy wyłącznie przy użyciu odpowiednich filtrów, najlepiej rzutując obraz Słońca przez lunetę na ekran.
Natomiast ciemne, prawie bezksiężycowe noce, dogodne do obserwacji astronomicznych, wystąpią w drugim i trzecim tygodniu września, bowiem Księżyc rozpocznie ten miesiąc podążając do ostatniej kwadry, która wypadnie 4.IX. o godz. 09.51, nów 11.IX. o godz. 05.27, pierwsza kwadra 18.IX. o godz. 22.44, pełnia 26.IX. o godz. 18.49. Księżyc znajdzie się w perygeum (najbliżej Ziemi) 6.IX. o godz. 22, a w apogeum (najdalej od nas) będzie 19.IX. o godz. 05. W tym miesiącu Księżyc zbliży się 6.IX. do Marsa, 8.IX. do Jowisza, oraz 14.IX. do Wenus, ale te zjawiska nie będą u nas widoczne.
Jeśli chodzi o planety, to Merkurego można będzie obserwować bardzo nisko nad zachodnim horyzontem nieba, od pierwszego tygodnia września, aż do końca października. Natomiast Wenus pełni rolę Gwiazdy Wieczornej i swym blaskiem z łatwością wpadnie nam w oko, coraz później zachodząc po Słońcu. Zaś Mars gości w gwiazdozbiorze Byka, a końcem miesiąca przejdzie do Bliźniąt. Możemy go obserwować w drugiej połowie nocy. Również po północy, w gwiazdozbiorze Raka, możemy obserwować na niebie Jowisza z jego wspaniałą gromadką galileuszowych księżyców. W Rybach, dzielnie kroczy na niebie gazowy Saturn, przystrojony w pierścienie z największym satelitą Tytanem, co możemy podziwiać już przez niewielką lunetę. Ponieważ w dniu 4.X. będzie on w opozycji do Słońca, więc możemy go obserwować przez całą noc. Uran będzie widoczny od północy w gwiazdozbiorze Byka, zaś w gwiazdozbiorze Ryb, przez całą noc można obserwować Neptuna, ale do ich obserwacji trzeba się już posłużyć chociażby małą lunetką.
Aby w tym powakacyjnym miesiącu, móc obserwować Księżyc i Słońce, najłatwiej będzie skorzystać z lunet Młodzieżowego Obserwatorium Astronomicznego w Niepołomicach, mieszczące się przy ul. Mikołaja Kopernika 2. Zapamiętajmy też staropolskie przysłowie:
“Przyszła jesień, ręce w kieszeń”
dr Adam Michalec
Niepołomice, 25 sierpnia 2026
